Star Wars evreninde Ölüm Yıldızı, tek bir atışla gezegenleri yok edebilen kudretli bir silah olarak tasvir edilir. Ancak astronomlar, gerçek evrende bunun çok ötesinde bir yıkım gücüne sahip doğal bir “silaha” gözlerini çevirmiş durumda. Bir süper kütleli kara deliğin parçaladığı yıldızdan doğan ve ışık hızına yakın hareket eden devasa bir parçacık jeti, şimdiye kadar gözlemlenen en parlak ve en enerjik kozmik olaylardan biri olarak kayıtlara geçti.
Ölüm Yıldızı’nı katlayan enerji patlaması
Olay, astronomide gelgit bozunma olayı (Tidal Disruption Event – TDE) olarak adlandırılan nadir bir sürecin sonucu. Oregon Üniversitesi’nden radyo astronomu Yvette Cendes liderliğindeki ekip, bu jetin açığa çıkardığı enerjiyi karşılaştırmak için popüler kültüre başvurdu. Yapılan hesaplamalara göre bu kozmik jet, hayran tahminlerine göre Ölüm Yıldızı’nın ürettiği enerjiden bir trilyon ila 100 trilyon kat daha güçlü.
Cendes’e göre bu jetin önüne çıkan gezegenlerin kaçma şansı yok. “İlk birkaç ışık yılı boyunca gezegenler yok olacak” diyen Cendes, jetin merkezinden ne kadar uzakta bu etkinin hissedileceğinin henüz net olmadığını vurguluyor.
AT2018hyz
Resmi katalog adı AT2018hyz olan bu olay, 2018 yılında ilk kez tespit edildiğinde oldukça sıradan bir TDE gibi görünüyordu. Bugüne kadar yalnızca 100’den biraz fazla TDE olayı TDE gözlemlenmişti ve bu olay da ilk aşamada onlardan biri olarak değerlendirildi. Ancak yıllar sonra ortaya çıkan gelişmeler işleri değiştirdi.
Bu tür olaylarda, bir yıldız süper kütleli kara deliğe fazla yaklaştığında kara deliğin güçlü kütleçekimi yıldızı adeta bir mengene gibi sıkıştırır. Yıldızın kara deliğe daha yakın olan yüzü, uzak yüzüne göre daha güçlü bir çekim hisseder ve bu gelgit kuvvetleri yıldızı parçalayarak dağıtır. AT2018hyz’deki kara delik, 665 milyon ışık yılı uzaklıkta sakin bir galakside bulunuyor. TDE’lerin yalnızca yaklaşık yüzde 1’inde relativistik jetler oluşuyor. Geri kalan büyük çoğunlukta daha yavaş ve küresel bir madde çıkışı görülüyor. Eğer AT2018hyz yalnızca küresel bir madde akışıyla sınırlı kalsaydı, ortaya çıkan enerji Güneş’in üretebileceği enerjinin yaklaşık 200 katrilyon katına denk gelecekti. Ancak güçlü bir jetin söz konusu olduğu senaryoda, bu değer Güneş’ten yaklaşık 50 sekstilyon kat daha parlak bir kozmik olaya işaret ediyor.
Dahası, bu enerji hala artmaya devam ediyor. Modeller, olayın 2027 yılında zirveye ulaşacağını, ardından yavaş yavaş sönümleneceğini gösteriyor. Bilim insanları, nihai enerji miktarı konusunda temkinli davranıyor ve zirvede bugünkünden yaklaşık iki kat daha parlak olmasının beklendiğini belirtiyor.
Yıldız maddesinin bir kısmı doğrudan kara deliğe düşerken, önemli bir bölümü manyetik alanlar sayesinde dışarı doğru yönlendiriliyor. Bu süreç, 2022 yılında AT2018hyz’nin aniden radyo dalgalarında parlaklaşmasıyla kendini gösterdi. Bugün jet, ilk tespit edildiği zamana kıyasla 50 kat daha parlak durumda ve bir kara deliğin bir yıldızı yuttuktan yıllar sonra hala bu denli enerji saçması benzeri görülmemiş kabul ediliyor.
Öte yandan relativistik jetlerin TDE’lerde neden bu kadar nadir oluştuğu ise net değil. Manyetik alanların kilit rol oynadığı düşünülse de tek başına yeterli olmadıkları ve sürecin aktif bir araştırma alanı olduğu vurgulanıyor. Cendes ve ekibi, bu tür aşırı enerjik olayların izini sürmeye devam etmeyi planlıyor. Önümüzdeki on yıl içinde devreye girmesi beklenen Square Kilometer Array (SKA) teleskobu, radyo gökyüzünü benzeri görülmemiş bir hassasiyetle tarayabilecek.
https://www.youtube.com/embed/jYTt3zHkHBg
Kaynak : https://www.donanimhaber.com/dev-kara-deligin-kozmik-silahi-olum-yildizi-ni-geride-birakiyor–201792
