{"id":112741,"date":"2025-11-30T16:08:11","date_gmt":"2025-11-30T16:08:11","guid":{"rendered":"https:\/\/ekamu.net\/?p=112741"},"modified":"2025-11-30T16:08:11","modified_gmt":"2025-11-30T16:08:11","slug":"yapay-zekalar-hatali-kultursuz-ve-zamani-soyleyemiyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/2025\/11\/30\/yapay-zekalar-hatali-kultursuz-ve-zamani-soyleyemiyor\/","title":{"rendered":"Yapay zekalar hatal\u0131, k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz ve zaman\u0131 s\u00f6yleyemiyor"},"content":{"rendered":"

<\/span> Yapay zeka sohbet botlar\u0131 giderek daha fazla alanda ki\u015fisel asistan, kodlama yard\u0131mc\u0131s\u0131, m\u00fc\u015fteri hizmeti arac\u0131 ya da bilgi sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131yor. Ancak bu sistemlerle kurdu\u011fumuz diyaloglar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc kullan\u0131c\u0131 taraf\u0131nda hala insan benzeri bir beklenti yarat\u0131yor. Bir hata g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bu \u201crobotlara\u201d y\u00f6neltti\u011fimiz \u201cNeden b\u00f6yle yapt\u0131n?\u201d, \u201cNe yanl\u0131\u015f gitti?\u201d, \u201cBunu neden s\u00f6yledin?\u201d gibi sorular, bu yan\u0131lg\u0131n\u0131n en a\u00e7\u0131k semptomlar\u0131. \u0130nsan davran\u0131\u015f\u0131na benzeyen bir aray\u00fcz, \u00e7o\u011fu kullan\u0131c\u0131da i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel bir \u015fekilde \u201ckar\u015f\u0131 tarafta bir \u00f6zne var\u201d duygusu uyand\u0131rsa da b\u00fcy\u00fck dil modellerinin i\u015fleyi\u015fi bunun tamamen tersini g\u00f6steriyor. <\/figure>\n

Bu yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lman\u0131n en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rneklerinden biri \u00e7ok da uzak olmayan bir zamanda ya\u015fand\u0131. Hat\u0131rlanaca\u011f\u0131 \u00fczere xAI<\/strong>\u2019\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi ve X\u2019e entegre hale getirilmi\u015f Grok<\/strong>, birka\u00e7 ay \u00f6nce \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131. Baz\u0131 kullan\u0131c\u0131lar Grok yeniden aktif oldu\u011funda neden kapat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011frudan ona sordu. Grok, her seferinde birbirinden farkl\u0131 a\u00e7\u0131klamalar<\/strong> \u00fcretti, baz\u0131lar\u0131 politik yorumlar da i\u00e7eriyordu. Bu yan\u0131tlar, sosyal medyada ve \u00f6zellikle NBC\u2019nin bir haberinde sanki tekil bir varl\u0131\u011f\u0131n ki\u015fisel g\u00f6r\u00fc\u015fleriymi\u015f gibi aktar\u0131ld\u0131. Haber ba\u015fl\u0131\u011f\u0131, botun tutarl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip oldu\u011fu izlenimini yans\u0131t\u0131yordu. Oysa modelin verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131n kayna\u011f\u0131 genellikle g\u00fcncel sosyal medya payla\u015f\u0131mlar\u0131ndan derlenen \u00e7eli\u015fkili bilgiler ya da modelin tamamen kendisinin uydurdu\u011fu c\u00fcmlelerden ibaretti.<\/p>\n

Bu basit \u00f6rnek, dil modellerinin do\u011fas\u0131 gere\u011fi kendi i\u00e7 i\u015fleyi\u015flerini, yeteneklerini ya da s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 \u201cbilmelerinin\u201d m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koyuyor. B\u00fcy\u00fck dil modelleri<\/strong>, e\u011fitim s\u00fcreci tamamland\u0131ktan sonra sabitleniyor. E\u011fitildikleri veri k\u00fcmeleri, davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131, a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 ve ili\u015fki haritalar\u0131 neredeyse hi\u00e7 de\u011fi\u015fmiyor. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcncel bilgiler ise yaln\u0131zca sunucu taraf\u0131ndaki ara\u00e7larla sa\u011flanan arama \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 veya modele verilen ek talimatlarla s\u0131n\u0131rl\u0131. Yani kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u201cNeden b\u00f6yle yapt\u0131n?\u201d sorusuna modelin verdi\u011fi her yan\u0131t, asl\u0131nda modelin kendisine y\u00f6nelik de\u011fil, e\u011fitim verilerinde benzer sorulara verilen genel cevaplardan t\u00fcretilmi\u015f bir metin \u00fcretimi.<\/p>\n

\u201cEvet\u201d, her zaman \u201cevet\u201d demek de\u011fildir<\/b><\/p>\n

Model i\u00e7g\u00f6r\u00fcs\u00fcyle ilgili bu temel sorun, farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerde daha da belirgin hale geliyor. Bu durumun en keskin \u00f6rneklerinden biri, \u0130ran toplumunda g\u00fcnl\u00fck ileti\u015fimin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olan ve yabanc\u0131lar i\u00e7in \u00e7o\u011fu zaman anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 g\u00f6r\u00fcnen \u201ctaarof<\/strong>\u201d prati\u011fi \u00fczerinden yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n

<\/span> Taarof, \u0130ran toplumunda nezaketin rit\u00fcelle\u015fti\u011fi bir ileti\u015fim bi\u00e7imi. S\u00f6ylenenle kastedilenin \u00f6rt\u00fc\u015fmedi\u011fi<\/strong>, tekliflerin reddedilmesinin nezaket say\u0131ld\u0131\u011f\u0131, reddedilen tekliflerin \u0131srarla tekrar sunuldu\u011fu bu sosyal oyun, kelimelerin y\u00fczey anlam\u0131yla ger\u00e7ek niyet aras\u0131ndaki mesafeyi a\u00e7\u0131yor. Tam olarak olmasa da T\u00fcrkiye\u2019de de benzer, ancak daha hafif bir k\u00fclt\u00fcr bulunmakta. \u00d6rne\u011fin, misafirlikte \u201cyemek yer misiniz?<\/em>\u201d diye soruldu\u011funda istense bile en ba\u015fta \u201chay\u0131r, tokum<\/em>\u201d cevab\u0131n\u0131n verilmesi gibi. Tabi \u0130ran\u2019da bu biraz daha ekstrem boyutta. Bir takside \u00fccreti \u00f6demek istedi\u011finizde bile taarof kar\u015f\u0131n\u0131za \u00e7\u0131kabilir. Zira s\u00fcr\u00fcc\u00fc \u00f6demenizi almak istemez. \u00d6demeyi almas\u0131 i\u00e7in sizin birka\u00e7 kez tekrar etmeniz gerek. Bu marketlerde ve restoranlarda bile ya\u015fan\u0131yor. <\/figure>\n

Bu \u201ctaarof\u201d sorunu bir ara\u015ft\u0131rman\u0131n da konusu oldu. Brock University b\u00fcnyesinde Nikta Gohari Sadr liderli\u011finde y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fma, taarofun b\u00fcy\u00fck dil modelleri i\u00e7in neredeyse \u00e7\u00f6z\u00fclemez bir ileti\u015fim kodu<\/strong> oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu \u00e7er\u00e7eve, OpenAI, Anthropic, Meta ve ba\u015fka kurumlar\u0131n modelleri dahil olmak \u00fczere \u00e7ok say\u0131da g\u00fcncel LLM\u2019i k\u00fclt\u00fcrel do\u011fruluk a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u0131nad\u0131. Sonu\u00e7lar olduk\u00e7a tutars\u0131zd\u0131. Ana ak\u0131m modellerin taarof senaryolar\u0131n\u0131 do\u011fru \u00e7\u00f6zme oran\u0131 yaln\u0131zca y\u00fczde 34 ila 42<\/strong> aras\u0131nda de\u011fi\u015firken, ana dili Fars\u00e7a olan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ayn\u0131 senaryolarda y\u00fczde 82\u2019ye ula\u015fan bir ba\u015far\u0131 g\u00f6sterdi.<\/p>\n

Modelin \u201cteklif edildi, kabul edeyim\u201d \u015feklindeki do\u011frudan Bat\u0131l\u0131 ileti\u015fim mant\u0131\u011f\u0131<\/strong>, bu k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flamda tamamen yanl\u0131\u015f bir sonuca d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Nitekim ara\u015ft\u0131rma s\u0131ras\u0131nda dil modellerinin yapt\u0131\u011f\u0131 tipik hatalardan biri, ilk teklifi hemen kabul etmek. Bir di\u011feri ise \u00f6vg\u00fcleri do\u011frudan sahiplenmek oldu. \u0130ran k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u00f6vg\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda beklenen tepki, \u00e7o\u011fu zaman tevazu i\u00e7eren bir geri \u00e7ekilme ve iltifat\u0131n hafifletilmesidir. Modeller ise \u201cTe\u015fekk\u00fcr ederim, \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m\u201d gibi k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flamda kibirli say\u0131labilecek yan\u0131tlar \u00fcretmeye meyilli.<\/p>\n

\u0130leti\u015fimdeki bu kopukluk biz insanlar\u0131n dili kullanma bi\u00e7imimizle daha iyi a\u00e7\u0131klanabilir. \u0130nsanlar konu\u015furken \u00e7o\u011fu anlam\u0131 \u00f6rt\u00fck bi\u00e7imde ta\u015f\u0131r. Dinleyici bu anlam\u0131 ba\u011flam, k\u00fclt\u00fcr ve sosyal normlar\u0131 kullanarak \u00e7\u00f6zer. Bu ortak zemin yok oldu\u011funda, kelimeler yanl\u0131\u015f a\u00e7\u0131l\u0131r, niyet yanl\u0131\u015f yorumlan\u0131r. Biz T\u00fcrklerde \u201cOlay\u0131 bir de benden dinle\u201d s\u00f6ylemi buna harika bir \u00f6rnek.\u00a0 Ayn\u0131 c\u00fcmleleri farkl\u0131 tonlarda s\u00f6ylemek t\u00fcm ba\u011flam\u0131 de\u011fi\u015ftirebilir.<\/p>\n

Bat\u0131 normlar\u0131nda \u201cEvet\u201d net bir \u201cEvet\u201d iken Do\u011fu normlar\u0131nda, \u00f6zellikle bizim co\u011frafyam\u0131zda \u201cHay\u0131r\u201d anlam\u0131na gelebilir.<\/p>\n

Elbette bu, \u00e7\u00f6z\u00fclemez bir problem de\u011fil. Nitekim ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yaln\u0131zca sorunu tespit etmekle kalmad\u0131, modellerin bu k\u00fclt\u00fcrel karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011frenebilece\u011fini de test etti. direct preference optimization kullan\u0131larak yap\u0131lan hedefli bir uyarlama, Llama 3\u2019\u00fcn taarof do\u011frulu\u011funu y\u00fczde 37\u2019den y\u00fczde 79\u2019a \u00e7\u0131kard\u0131. Denetimli ince ayar ve ba\u011flama yerle\u015ftirilmi\u015f \u00f6rneklerle yap\u0131lan \u00f6\u011fretim de anlaml\u0131 kazan\u0131mlar sa\u011flad\u0131. Bu sonu\u00e7lar, dil modellerinin k\u00fclt\u00fcrel kodlar\u0131 \u00f6\u011frenme kapasitesinin san\u0131landan daha y\u00fcksek oldu\u011funu kan\u0131tlasa da, modellerin varsay\u0131lan halinin Bat\u0131 merkezli bir ileti\u015fim kal\u0131b\u0131na ba\u011fl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 da teyit ediyor.<\/p>\n

Hay\u0131r, zaman\u0131 da s\u00f6yleyemezler<\/b><\/p>\n

T\u00fcm bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n g\u00f6lgesinde, sohbet botlar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck kullan\u0131mdaki en basit i\u015flevlerinden biri bile sorun yaratmaya devam ediyor: zaman\u0131 s\u00f6ylemek<\/strong>. Son d\u00f6nemde kullan\u0131c\u0131lar\u0131n s\u0131k\u00e7a dile getirdi\u011fi \u015fikayetlerden biri de baz\u0131 modellerin g\u00fcncel saati tutarl\u0131 \u015fekilde verememesi<\/strong>. \u00d6rne\u011fin ChatGPT, kimi oturumlarda ger\u00e7ek saati s\u00f6yleyemeyece\u011fini belirtip durumu kullan\u0131c\u0131ya a\u00e7\u0131k\u00e7a bildirirken, kimi zaman tahmine dayal\u0131 bir saat veriyor<\/strong> veya yanl\u0131\u015f zaman dilimi \u00fczerinden hesaplama yap\u0131yor. Modelin bu tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131, onun \u201ckarar vermesi\u201d ya da \u201cyan\u0131lmas\u0131\u201d ile ilgili de\u011fil.<\/p>\n

<\/span> Sistem taraf\u0131nda ger\u00e7ek zamanl\u0131 bir saat kayna\u011f\u0131na eri\u015fimin olup olmad\u0131\u011f\u0131, aray\u00fcz\u00fcn ona ne bildirdi\u011fi veya modelin e\u011fitim s\u00fcrecinde zamanla ilgili hangi kal\u0131plar\u0131 \u00f6\u011frendi\u011fiyle do\u011frudan ili\u015fkili. Yani model, zaman\u0131 s\u00f6yleyemedi\u011finde asl\u0131nda zaman\u0131n ne oldu\u011funu \u201cbilmiyor\u201d de\u011fil, yaln\u0131zca saat bilgisi i\u00e7in d\u0131\u015f bir ba\u011flam sunulmad\u0131\u011f\u0131nda do\u011fru yan\u0131t \u00fcretebilmesini sa\u011flayacak bir veri ak\u0131\u015f\u0131 bulunmuyor. <\/figure>\n

Bu tablo, yapay zeka sistemleriyle olan ili\u015fkimizin temel bir noktada yanl\u0131\u015f kuruldu\u011funu g\u00f6steriyor. Modeller tek bir ki\u015filik de\u011fil, tek bir haf\u0131za de\u011fil, tek bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 da de\u011fil.<\/p>\n

Yaln\u0131zca verilen girdiye g\u00f6re en olas\u0131 kelime dizisini \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015fan istatistiksel makineler. Onlara y\u00f6neltilen \u201cneden?\u201d sorular\u0131, insanlara \u00f6zg\u00fc bir mant\u0131\u011f\u0131n makinelere yans\u0131t\u0131lmas\u0131ndan ibaret. K\u00fclt\u00fcrel ba\u011flam eksikli\u011fi, teknik s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar, bellek olmamas\u0131, sistem mimarisinin d\u0131\u015f katman\u0131na eri\u015fememe ve e\u011fitimin sabit do\u011fas\u0131 birle\u015fti\u011finde, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bu otonom robotlardan bekledi\u011fi a\u00e7\u0131klamalar\u0131n tutarl\u0131 olmas\u0131 imkans\u0131z hale geliyor.<\/p>\n

Bu nedenle sohbet robotlar\u0131yla kurulan ileti\u015fimde as\u0131l sorun, modellerin cevap verememesi de\u011fil, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n onlar\u0131 birey gibi g\u00f6rme e\u011filimi. Taarof \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi, ne kadar geli\u015fmi\u015f olursa olsun hi\u00e7bir model, e\u011fitilmedi\u011fi bir k\u00fclt\u00fcrel s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 tek ba\u015f\u0131na \u201csezemez.\u201d Grok\u2019un \u00e7eli\u015fkili a\u00e7\u0131klamalar\u0131, modelin bir \u201cki\u015filik tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131\u201d de\u011fil, yaln\u0131zca farkl\u0131 metin \u00f6r\u00fcnt\u00fclerini \u00fcretmesinden ibarettir. ChatGPT\u2019nin zaman\u0131 s\u00f6yleyememesi ise bir \u201cyetersizlik\u201d de\u011fil, sisteme d\u0131\u015f veri ak\u0131\u015f\u0131 olmamas\u0131n\u0131n do\u011fal sonucudur.<\/p>\n

Bug\u00fcn gelinen noktada as\u0131l ihtiya\u00e7, modellerin insan ileti\u015fiminin k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fini daha iyi kavrayacak \u015fekilde e\u011fitilmesi kadar, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n da bu sistemlerin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha bilin\u00e7li bi\u00e7imde anlamas\u0131. Aksi halde, istatistiksel bir \u00fcretim arac\u0131n\u0131 bir konu\u015fma \u00f6znesi sanmak, hem teknik beklentileri hem sosyal yorumlar\u0131 yan\u0131ltmaya devam edecek gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n

<\/span><\/p>\n

Kaynak :\u00a0https:\/\/www.donanimhaber.com\/yapay-zekalar-hatali-kultursuz-ve-zamani-soyleyemiyor–199163<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yapay zeka sohbet botlar\u0131 giderek daha fazla alanda ki\u015fisel asistan, kodlama yard\u0131mc\u0131s\u0131, m\u00fc\u015fteri hizmeti arac\u0131 ya da bilgi sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131yor. Ancak bu sistemlerle kurdu\u011fumuz diyaloglar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc kullan\u0131c\u0131 taraf\u0131nda hala insan …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":112742,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[233,1063,452,431,1531],"class_list":["post-112741","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teknoloji","tag-kullanici","tag-kultur","tag-model","tag-tek","tag-zaman"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/112741","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=112741"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/112741\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":112746,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/112741\/revisions\/112746"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/112742"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=112741"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=112741"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=112741"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}