{"id":89910,"date":"2025-05-06T23:48:07","date_gmt":"2025-05-06T23:48:07","guid":{"rendered":"https:\/\/ekamu.net\/?p=89910"},"modified":"2025-05-06T23:48:07","modified_gmt":"2025-05-06T23:48:07","slug":"kara-delikler-carpisip-birlesir-mi-eger-oyleyse-surec-nasil-isliyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/2025\/05\/06\/kara-delikler-carpisip-birlesir-mi-eger-oyleyse-surec-nasil-isliyor\/","title":{"rendered":"Kara delikler \u00e7arp\u0131\u015f\u0131p birle\u015fir mi? E\u011fer \u00f6yleyse s\u00fcre\u00e7 nas\u0131l i\u015fliyor?"},"content":{"rendered":"

Kara delikler birle\u015fir mi? Kara delikler birle\u015fti\u011finde, yeni kara deli\u011fin sadece k\u00fctlesi mi yoksa ger\u00e7ek \u00e7ap\u0131 da artar m\u0131?<\/p>\n

K\u0131sa cevap evet: Karadelikler birle\u015febilir. Kara delikler birle\u015fti\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan yeni kara delik hem daha fazla k\u00fctleye hem de daha b\u00fcy\u00fck bir \u00e7apa sahip olur. \u015eimdi daha uzun bir anlat\u0131ya ilerleyelim.<\/p>\n

Albert Einstein\u2019\u0131n 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda geli\u015ftirdi\u011fi G\u00f6relilik Teorisi, evrene dair bir\u00e7ok soruyu yan\u0131tlamakla kalmad\u0131; ayn\u0131 zamanda ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6ng\u00f6r\u00fclerle de bilim d\u00fcnyas\u0131nda devrim yaratt\u0131. Einstein, evrende \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir h\u0131z s\u0131n\u0131r\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131klaman\u0131n \u00f6tesinde, k\u00fctle\u00e7ekimi (yer\u00e7ekimi) olgusunu, uzay-zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesiyle ili\u015fkilendirerek yeniden tan\u0131mlad\u0131. Bu teori, kara delikler<\/strong> gibi devasa cisimlerin \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ve bu \u00e7arp\u0131\u015fmalardan kaynaklanan olaylar\u0131 anlamam\u0131za da kap\u0131 aralad\u0131<\/p>\n

<\/span> Einstein\u2019a g\u00f6re, b\u00fcy\u00fck k\u00fctleye sahip cisimler uzay-zaman\u0131 b\u00fcker. E\u011fer bu cisimler hareket ederse, uzay-zamanda \u201cgravitasyonel dalgalar\u201d ad\u0131 verilen dalgalar olu\u015fturur. Ancak bu dalgalar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclebilecek seviyeye ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok enerjik olaylar\u0131n ya\u015fanmas\u0131 gerekir. \u0130\u015fte bu t\u00fcr devasa enerjilerin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 olaylar\u0131n ba\u015f\u0131nda kara delik \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 gelir. 2016 y\u0131l\u0131nda, bilim insanlar\u0131 Lazer \u0130nterferometre K\u00fctle \u00c7ekim Dalga G\u00f6zlemevi (LIGO) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla iki kara deli\u011fin \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131ndan <\/strong>do\u011fan k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131<\/strong> do\u011frudan tespit etti. <\/figure>\n

Bu \u00e7arp\u0131\u015fma, D\u00fcnya\u2019dan yakla\u015f\u0131k 1,3 milyar \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakta, 30 g\u00fcne\u015f k\u00fctlesine sahip iki kara deli\u011fin birle\u015fmesiyle<\/strong> ger\u00e7ekle\u015fti. Olay, bir anlamda \u201csessiz bir patlama<\/strong>\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Kara delikler aras\u0131ndaki bu \u00e7arp\u0131\u015fmada \u0131\u015f\u0131k, radyasyon ya da herhangi bir par\u00e7ac\u0131k yay\u0131lmad\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc kara deliklerin \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcnden hi\u00e7bir \u015fey ka\u00e7amaz. Ancak, devasa gravitasyonel dalgalar olu\u015ftu ve bu dalgalar, uzay-zaman\u0131n kendisinde dalgalanmalara neden olarak milyarlarca \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131kta bile tespit edilebildi.<\/p>\n

Peki bu birle\u015fme nas\u0131l oluyor?<\/b><\/p>\n

<\/span> Elbette hen\u00fcz b\u00f6ylesi bir olay\u0131 do\u011frudan g\u00f6zlemlemedik ancak evrende \u00e7ok say\u0131da kara deli\u011fin oldu\u011funu biliyoruz. Ayn\u0131 zamanda her boyutta kara deli\u011fin \u00e7arp\u0131\u015fabilece\u011fini de biliyoruz: y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli kara delikler<\/strong> ya da s\u00fcper k\u00fctleli kara delikler<\/strong>. Bunlar birebir ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7te ilerlerler ancak sadece \u00f6l\u00e7ekleri farkl\u0131d\u0131r. <\/figure>\n

Y\u0131ld\u0131z k\u00fctleli kara deliklerle ba\u015flayal\u0131m. Bunlar, elbette, G\u00fcne\u015f’imizden kat kat b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z\u0131n bir s\u00fcpernova sonucu \u201c\u00f6lmesiyle\u201d olu\u015fuyor. T\u0131pk\u0131 normal y\u0131ld\u0131zlar gibi, bu b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar da ikili sistemler<\/strong> halinde olabilirler. Bu t\u00fcrden bir \u00e7ift ikili y\u0131ld\u0131z\u0131n bulundu\u011fu bir y\u0131ld\u0131z nebulas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Ancak G\u00fcne\u015f’ten farkl\u0131 olarak, bunlar\u0131n her biri G\u00fcne\u015f’ten kat kat fazla k\u00fctleye ve enerjiye sahipler.<\/p>\n

\u0130ki y\u0131ld\u0131z sadece birka\u00e7 milyon y\u0131l boyunca birbirlerinin y\u00f6r\u00fcngesinde d\u00f6necek ve sonra biri s\u00fcpernova olarak patlayacak. Art\u0131k bir kara deli\u011fin etraf\u0131nda d\u00f6nen devasa bir y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131z olacak. Sonra ikinci y\u0131ld\u0131z patlayacak ve art\u0131k birbirinin etraf\u0131nda d\u00f6nen iki kara deli\u011finiz olacak.<\/p>\n

Kara delikler birbirlerinin etraf\u0131nda d\u00f6nerken, y\u00f6r\u00fcngelerinin bozulmas\u0131na neden olan yer\u00e7ekimsel dalgalar yayarlar. Asl\u0131nda bu biraz ak\u0131l almaz bir \u015fey \u00e7\u00fcnk\u00fc kara delikler momentumlar\u0131n\u0131 k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyorlar.<\/p>\n

Gravitasyonel dalgalar ve son parsek problemi<\/b><\/p>\n

Kara delikler birbirlerine yakla\u015ft\u0131k\u00e7a uzay-zamanda adeta bir g\u00f6let y\u00fczeyinde yay\u0131lan dalgalar gibi <\/strong>gravitasyonel\/yer\u00e7ekimsel dalgalar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131rlar. Bu dalgalar, kara delikler aras\u0131ndaki enerjiyi emmeye ba\u015flar. Fakat, bu dalgalar\u0131n enerjiyi etkili bir \u015fekilde ta\u015f\u0131yabilmesi i\u00e7in kara deliklerin birbirine ger\u00e7ekten \u00e7ok yak\u0131n olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

Burada, astrofizikte “son parsek problemi<\/strong>” olarak bilinen bir bilmece ortaya \u00e7\u0131kar. Kara delikler yak\u0131nla\u015f\u0131rken enerjinin ve momentumun korunumu gere\u011fi, kaybettikleri enerji ve momentumu etraflar\u0131ndaki g\u00f6k cisimlerine (gazlar, y\u0131ld\u0131zlar gibi) transfer ederler. B\u00f6ylelikle etraflar\u0131ndaki maddelere h\u0131z kazand\u0131r\u0131r ve kendilerinden uzak tutarlar. Ta ki aralar\u0131ndaki mesafe 1 parse\u011fin (3.26 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131) alt\u0131na d\u00fc\u015fene kadar. Bu mesafeden sonra sahip olduklar\u0131 m\u00fcthi\u015f d\u00f6nme h\u0131zlar\u0131, etraftaki b\u00fct\u00fcn maddenin uzakla\u015fmas\u0131na ve izole bir ortam olu\u015fmas\u0131na sebep olur. \u0130zole ortamda enerjinin ve momentumun tamamen korunmas\u0131 gerekir ancak karadelikler yine de enerji kaybetmeye devam eder. Bu enerji ve momentumun nereye gitti\u011fini halen bilmiyoruz, zaten son parsek problemi de bu. Baz\u0131 bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan t\u00fcm kayb\u0131n yay\u0131lan k\u00fctle\u00e7ekim dalgas\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de hesaplamalar yay\u0131lan dalgalardan \u00e7ok daha fazla enerji ve momentum kayb\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermekte.<\/p>\n

Bu sorun hen\u00fcz tam olarak \u00e7\u00f6z\u00fclememi\u015ftir. Ancak hangi mekanizma ger\u00e7ekle\u015firse ger\u00e7ekle\u015fsin sonunda kara delikler, k\u00fctle\u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n sistemden ger\u00e7ekten \u00e7ok fazla enerji \u00e7ekebilece\u011fi kadar yakla\u015f\u0131r. Bu noktada, kara deliklerin birle\u015fmeden \u00f6nce sadece birka\u00e7 saniyeleri kalm\u0131\u015f oluyor<\/strong>.<\/p>\n

<\/span> Bu noktada kara delikler birle\u015fmeden \u00f6nce birbirlerine yakla\u015farak deforme olmaya<\/strong> ba\u015fl\u0131yorlar. Kara deliklerin y\u00fczeyleri olmasa da, “olay ufku<\/strong>” (event horizon) ad\u0131 verilen g\u00f6r\u00fcnmez s\u0131n\u0131rlar\u0131 bulunuyor. Ancak olay ufkunun \u015fekli sadece kara deli\u011fin kendisine de\u011fil, ayn\u0131 zamanda etraf\u0131ndaki uzay-zaman geometrisine de ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, kara delikler \u00f6l\u00fcmc\u00fcl danslar\u0131na ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, olay ufuklar\u0131 uzar ve birbirlerine do\u011fru gerilir. <\/figure>\n

\u0130lerlemeden \u00f6nce olay ufku (Schwarzschild yar\u0131\u00e7ap\u0131 olarak da adland\u0131r\u0131l\u0131r) hakk\u0131nda biraz daha bilgi verelim. G\u00f6kbilimciler bir kara deli\u011fin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnden bahsederken esas\u0131nda olay ufkunun b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnden bahsediyorlar. Bu b\u00f6lge \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n bile kara deli\u011fin \u00e7ekiminden ka\u00e7mak i\u00e7in yeterli olmad\u0131\u011f\u0131, geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan nokta olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu, dokunabilece\u011finiz fiziksel bir yap\u0131 de\u011fil, matematiksel, k\u00fcresel bir s\u0131n\u0131rd\u0131r. Kara deli\u011fin merkezinde ise k\u00fctlesi olan ama hacmi olmayan tekillik yatar.<\/p>\n

Devam edecek olursak; bilim insanlar\u0131, iki kara deli\u011fin birle\u015fmesini yaln\u0131zca geli\u015fmi\u015f bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131yla izleyebilmekte. Ve bu sim\u00fclasyonlar g\u00f6steriyor ki \u00e7arp\u0131\u015fma an\u0131nda, kara delikler birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 bir t\u00fcnel<\/strong> olu\u015fturarak bu ge\u00e7ici k\u00f6pr\u00fc sayesinde birle\u015fiyorlar<\/strong>. Bu s\u00fcre\u00e7 birka\u00e7 milisaniye<\/strong> kadar s\u00fcr\u00fcyor. Bu dallar bulu\u015fup birle\u015ferek iki kara delik aras\u0131nda, sanki g\u00f6bek ba\u011f\u0131yla ba\u011fl\u0131ym\u0131\u015flar gibi bir k\u00f6pr\u00fc olu\u015fturuyor. Sonras\u0131nda ise bu k\u00f6pr\u00fc \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde geni\u015fleyerek \u00e7arp\u0131\u015fan iki sabun k\u00f6p\u00fc\u011f\u00fc gibi olay ufuklar\u0131n\u0131 birbirine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

Bu s\u00fcre\u00e7te kara deliklerin i\u00e7 taraf\u0131nda ne oldu\u011funu tahmin etmek imkans\u0131z<\/strong>, en az\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz fizik alg\u0131m\u0131zla. Bir kara deli\u011fin merkezi tekillik olarak bilinir ve buras\u0131 sonsuz yo\u011funlu\u011fa sahip bir noktad\u0131r. Sim\u00fclasyonlar tekilliklerin h\u0131zla birbirlerini bulduklar\u0131n\u0131, k\u0131sa bir s\u00fcre y\u00f6r\u00fcngede d\u00f6nd\u00fcklerini ve sonra birle\u015ftiklerini g\u00f6steriyor – ancak ger\u00e7ekte ne oldu\u011fu belirsiz.<\/p>\n

Birle\u015fme sonras\u0131 k\u00fctle kayboluyor<\/b><\/p>\n

Garip bir \u015fekilde birle\u015fmenin ard\u0131ndan olu\u015fan yeni kara delik, ba\u015flang\u0131\u00e7taki kara deliklerin toplam k\u00fctlesinden daha d\u00fc\u015f\u00fck bir k\u00fctleye sahip oluyor<\/strong>. \u00d6rne\u011fin, 2016 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan LIGO g\u00f6zlemi, 36 ve 30 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesindeki kara deliklerin birle\u015ferek 63 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinde bir kara delik olu\u015fturdu\u011funu ortaya koydu. Eksik kalan k\u00fctle, gravitasyonel dalgalar halinde enerjiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Kara deliklerin birle\u015fmesi esnas\u0131nda k\u00fctlelerinin yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 5\u2019inin enerji olarak sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131<\/strong> d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

Y\u00fczde 5 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir oran gibi gelebilir ancak say\u0131lar sizi yan\u0131ltmas\u0131n. Bu, evrendeki t\u00fcm y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yayd\u0131\u011f\u0131 enerjiden daha fazlas\u0131n\u0131n anl\u0131k olarak serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na geliyor. Ancak t\u00fcm bu s\u00fcre\u00e7, mutlak bir sessizlik ve karanl\u0131k i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n

Yak\u0131nda iki s\u00fcper k\u00fctleli kara delik birle\u015fecek<\/b><\/p>\n

<\/span> D\u00fcnya\u2019dan yakla\u015f\u0131k 500 milyon \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131ktaki UGC 4211<\/strong> galaksisinde, birbirine yakla\u015fmakta olan iki dev kara delik \u00e7ifti oldu\u011funu biliyoruz. Bu iki karadeli\u011fin aktif ve s\u00fcper k\u00fctleli oldu\u011fu ve bunlar\u0131n s\u0131ras\u0131yla G\u00fcne\u015f’in k\u00fctlesinin<\/strong> 125 milyon ve 200 milyon kat\u0131<\/strong> oldu\u011fu tahmin ediliyor. <\/figure>\n

UGC 4211\u2019deki bu kara delik \u00e7ifti, \u015fimdiye kadar g\u00f6r\u00fclen en yak\u0131n kara delik \u00e7ifti olarak \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Aralar\u0131ndaki mesafe yakla\u015f\u0131k 750 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131<\/strong> (230 parsek) gibi \u00e7ok k\u0131sa bir uzakl\u0131k. Bilim insanlar\u0131na g\u00f6re bu \u00e7ift, birle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinin ortalar\u0131nda bulunuyor. \u00c7evrelerinde d\u00f6nen y\u0131ld\u0131z ve gaz y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131, kara deliklerin y\u00f6r\u00fcngesindeki enerjiyi yava\u015f yava\u015f t\u00fcketiyor ve iki dev cismin birbirine daha da yakla\u015fmas\u0131na neden oluyor. Bu birle\u015fmenin kozmos i\u00e7in olduk\u00e7a yak\u0131n bir zamanda, yakla\u015f\u0131k 200 milyon y\u0131l i\u00e7inde<\/strong> tamamlanaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n

https:\/\/www.youtube.com\/embed\/I_88S8DWbcU<\/span><\/p>\n

Kaynak :\u00a0https:\/\/www.donanimhaber.com\/kara-delikler-carpisip-birlesir-mi-surec-nasil-isliyor–183526<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kara delikler birle\u015fir mi? Kara delikler birle\u015fti\u011finde, yeni kara deli\u011fin sadece k\u00fctlesi mi yoksa ger\u00e7ek \u00e7ap\u0131 da artar m\u0131? K\u0131sa cevap evet: Karadelikler birle\u015febilir. Kara delikler birle\u015fti\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan yeni kara delik hem daha fazla k\u00fctleye …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":89911,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[5369,137,4082,5235,1096],"class_list":["post-89910","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teknoloji","tag-dalgalar","tag-enerji","tag-kara-delikler","tag-kutle","tag-yildiz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/89910","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=89910"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/89910\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":89916,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/89910\/revisions\/89916"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/89911"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=89910"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=89910"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ekamu.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=89910"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}